تبدیل ترس از تروریسم به نفرت از گروههای تروریستی در میان مردم رسالت مهم رسانهها است.
به مناسبت روز جهانی حقوق بشر، و با توجه به تأثیر عمیق رسانه بر کرامت انسانی، امنیت روانی و حق برخورداری از اطلاعات صحیح، در این مصاحبه قصد داریم از زوایای اخلاق حرفهای، روانشناسی اجتماعی و حقوق بشری به این موضوع بپردازیم.
در گفتوگوی هابیلیان با محمد فراهانی، سردبیر خبرگزاری میزان، موارد فوق را بررسی کردهایم؛ متن این گفتوگو به شرح زیر است:
نقش رسانهها در پوشش اخبار تروریسم و مقابله با آن چیست؟ آیا رسانهها گاهی ناخواسته به اهداف تروریستها کمک میکنند؟
پاسخ: با گسترش هر چه بیشتر رسانهها و شبکه های اجتماعی، گروههای تروریستی نیز بخشی از اهداف ادعایی خود را در چارچوب فعالیتهای رسانهای بهویژه در فضای آنلاین تعریف کرده و اقدامهای متعددی در این زمینه انجام دادند؛ در عین حال، رویدادها و حادثههای تروریستی موضوعهایی نیستند که رسانهها قادر به نادیده گرفتن آنها بوده و از پوشش آنها خودداری کنند.
همین امر سبب شد که رسانهها در یکی از مهم ترین ماموریت های خود یعنی پوشش رویدادها و حادثههای تروریستی نقش دوگانهای داشته باشند که کارشناسان از آن بهعنوان رابطه بیرحمانه و همزیستگرایانه رسانه و تروریسم یاد میکنند؛ رسانهها که با هدف افزایش آگاهی عمومی، حمایت از قربانیان و کمک به مسیر مبارزه با تروریسم در عرصههای داخلی، منطقهای و بینالمللی، مسئولیت اطلاعرسانی دقیق و جامع درباره رویدادهای تروریستی و تهدیدها را بر عهده دارند، در مرز باریکی حرکت میکنند که میتواند آنها را بهصورت ناخواسته در مسیر تامین اهداف تروریستها قرار دهد.
به این معنا که پوشش گسترده و هیجانی رویدادهای تروریستی توسط رسانهها، به عاملان چنین جنایتهایی که هدف ارعاب مردم را در کنار دیگر اهداف شوم خود دنبال میکند، کمک کرده و حتی به انگیزه آنها برای تکرار این جنایتها قوت میبخشند؛ این در حالی است که تبدیل ترس از تروریسم به نفرت از گروههای تروریستی در میان مردم رسالت مهم رسانهها است.
هنگام وقوع یک حمله تروریستی، اولویتهای خبری یک رسانه باید چه باشد: انتشار سریع اخبار (با خطر اشتباه)، یا صحتسنجی و سپس انتشار (با خطر عقب ماندن از رقبا)؟
پاسخ: ایجاد تعادل میان سرعت و دقت خبر در عصر حاضر و با وجود رسانهها و شبکههای اجتماعی که هر تلفن همراهی را به بستر خبررسانی تبدیل کردهاند، برای رسانه بسیار چالشبرانگیز شده و رقابتهای رسانهای را تشدید کرده است؛ مهمترین اصل در پوشش رویدادها و حادثههای تروریستی برای رسانه باید صحتسنجی و دقت اطلاعات ورای رقابتهای رسانهای باشد.
انتشار سریع اخبار نادرست، نهتنها به شایعات و اطلاعات غلط دامن میزند، بلکه با تشدید بحران و افزودن به دامنههای آن، قربانیان و بازماندگان را نیز با خطرهای جدی مواجه میکند؛ ضمن اینکه اعتماد عمومی را خدشهدار میکند؛ در راهنماهای گزارشدهی بینالمللی هم به این موضوع به شکل مبسوط پرداخته شده و به رسانهها توصیه میشود برای اجتناب از کمک ناخواسته به تحقق اهداف شوم تروریستها، در پوششدهی رویدادهای تروریستی متکی به منابع معتبر باشند و صحت و دقت خبر را فدای سرعت نکنند.
تصاویر و فیلمهای خشن از صحنه حادثه یا قربانیان تا چه حد باید منتشر شود؟ مرز بین «آگاهسازی عمومی» و «سوءاستفاده از مصیبت افراد» یا «تبلیغ خشونت» کجاست؟
پاسخ: واقعیت مهمی که شاید همواره در جریان پوشش خبری رویدادها و حادثههای تروریستی قربانی میشود، نادیده گرفتن مرز میان اطلاعرسانی و آگاهسازی عمومی با موضوع سوءاستفاده است؛ این مرز که جایگاه مهمی در اصول خبرنگاری دارد، باید در پوشش رویدادهای تروریستی بهویژه هنگام انتشار تصاویر و فیلمهای خشن از حملههای تروریستی بهشدت مدنظر قرار داده شود.
اصولا انتشار تصویرها و فیلمهای خشن از صحنه حادثه یا قربانیان باید با احتیاط کامل انجام شود، چراکه انتشار چنین تصویرهایی در عین اینکه میتواند به قربانیان آسیب بزند، در چارچوب اهداف تروریستها به تبلیغ خشونت کمک میکند؛ در چنین شرایطی بهتر است که رسانهها ضمن خودداری از انتشار تصاویر مربوط به رویدادها و حادثههای تروریستی تبیین جنبههای انسانی و پیشگیرانه را به موازات حفظ کرامت انسانی در دستور کار قرار دهند.
چگونه میتوان از تبدیل نام و چهره تروریست به یک «نماد» در رسانهها جلوگیری کرد؟
پاسخ: در این زمینه دستورالعملهای شفافی در حوزههای مختلف ازجمله رسانهای وجود دارند که محوریت آنها پیروی از اصول اخلاقی است؛ به این معنا که رسانهها باید بر قربانیان، تلاشهای امنیتی و پیامدهای قانونی اقدامهای تروریستی تاکید کنند؛ در عین حال، رسانهها میتوانند از اقدامهای انجامشده توسط دولت در مسیر مبارزه با تروریسم و نیز پیامدهای ناگوار رویدادهای تروریستی برای قربانیان و بازماندگان، برای تبدیل نشدن تروریستها به نماد استفاده کنند؛ ضمن اینکه برگزاری رویدادها، انتشار گزارشها و تهیه گفتوگوها با قربانیان و بازماندگان حادثههای تروریستی در این زمینه اهمیت ویژهای دارند.
