تاریخچه‌ای از تروریسم اسلام‌گرایانه در اروپا

تروریسم در اروپا، حتی در قالب مدرن آن نیز پدیده‌ای نو نیست. ترور از دهۀ هفتاد میلادی به صورت یک فعالیت خشن سیاسی وجود داشته و اغلب با افراط گرایی سیاسی، ملی گرایی و یا حرکت‌های جدایی طلبانه و مذهبی در ارتباط بوده است. در این رابطه، طیف گسترده‌ای از آثار و نیز پایگاه‌های دقیق اطلاعاتی برای دوره‌های سیاسی و تاریخی خاص موجود است. تا اکنون نیز، پژوهش‌های بسیار خوبی پیرامون سازمان‌ها و حرکت‌های تروریستی که در خاک اروپا و یا بر ضد منافع اروپایی طرح ریزی تروریستی انجام می دهند، انجام شده است. به تازگی، تروریسم جهادی در اروپا مجدداً توجه جامعه و رسانه‌ها را به خود جلب کرده است. همچنین تلاش‌ها برای شکست «دولت اسلامی» نیز به خوبی از سوی ائتلاف غربی تقویت شده است.

یکی از تازه ترین وجامع ترین پژوهش‌ها در این حوزه، از سوی دکتر پیتر نسر[3]، دانشمند علوم اجتماعی،‌ با تمرکز بر تروریسم جهادی انجام شده است. نسر، پژوهشگر ارشد و متخصص حوزه تروریسم جهادی در مؤسسه تحقیقات دفاعی نروژ (FFI)[4] است. وی در تازه ترین کتاب خود، نه تنها مروری معتبر پیرامون تروریسم جهادی در اروپا ارائه می دهد، بلکه ساختار درونی و متن آن را نیز مورد ارزیابی قرار می دهد. نسر، تهدید جهاد گرایی در اروپا را بسیار سازماندهی شده تر از آنچه تصور می شود می داند. او در ادامه ادعا می کند که تنها بخش ناچیزی از رشته ی اتصال میان اروپا و دولت اسلامی تا کنون درک شده است.

نسر، کتاب خود را با ماجرای افغان-عرب ها[5] (جنگجویان جهادی مورد حمایت عربستان در افغانستان) آغاز میکند و سیر موضوعات کتاب را با القاعده و شبکه آن ادامه می دهد. او در ادامه توضیح می دهد که جهادگرایان، چگونه وارد اروپا شدند و چگونه از تجربیات بدست آمده از نبردهای پیشین خود، در میدان‌های جدید نبردی چون بوسنی و چچن استفاده کردند. وی در ادامه ی سیر تاریخی خود، از تروریسم جهادی به نقش فاکتور الجزایر رسیده و به دوران پس از استعمار فرانسه تمرکز می کند. نسر همچنین، نتایج گرایش (به سوی جهاد جهانی در اروپا) را مورد بحث قرار می دهد. وی سپس به سیر تحول القاعده از سازمانی مرکز محور، تا تبدیل شدن آن به نسخه‌های مستقلی چون القاعده عراق[6] یعنی جد دولت اسلامی می پردازد. او این مبحث از کتاب را، به عنوان یکی از موضوعات اصلی نوشته خود در نظر می گیرد. نسر در این کتاب، وضعیت حال حاضر اروپا را پیامد و نتیجه عراق می خواند.

نسر از روش مطالعات موردی قیاسی، برای توصیف اجزای خاص یک هسته ی ترور جهادی در مقیاس کوچک استفاده می کند. او ابتدا اجزا و دینامیک توطئه ترور را در سطح متوسط مورد تجزیه و تحلیل قرار داده و سپس این نقاط را در سطح کلان، به شکل استراتژی غیر متمرکز جهادی برای اروپا ترسیم می کند. وی در ادامه، سازمان دهی هسته‌های ترور را به دو دسته تقسیم می کند. دسته ی اول دارای سلسله مراتب و فرمانده محور و دسته ی دوم فاقد سلسله مراتب و رهبری است.

نسر، در رویکرد خود، تاریخچه نزدیک به 25 سال حملات تروریستی با انگیزه‌های اسلامی را به ترتیب وقوع آنها تحت پوشش قرار داده و تداوم و تغییرات آن را در طول زمان به نمایش می گذارد. یکی از سودمندترین عناصر این کتاب، تجزیه وتحلیل‌های عمیق نویسنده از اجزای هسته‌های تروریستی جهادی در اروپا است. او چهار رتبه بندی را در این سیستم معرفی می کند. در رأس هرم بنیانگذار هسته قرار دارد که عضو اصلی و سازمان دهنده آموزه‌های مبارزه جهادی است و هسته را به سازمان‌ها و شبکه‌های تروریستی جهانی مرتبط می سازد. در رتبه بعدی، شاگرد تحت الحمایه قرار دارد که عنصر کوچکتر و کم تجربه تر هسته ی تروریستی است. او نیز وظایف و پیشینه‌ای چون یک بنیانگذار دارد. وی معمولا نفر دوم هرم قدرت است و نیاز به مهارت‌های فنی و دیگر مهارت‌ها را برای سازمان برطرف می کند. درگونه شناسی نسر، درون یک هسته تروریستی عناصر دنباله رو نیز حضور دارند. وی این عناصر دنباله رو را دو دسته عناصر غیر متناجس با اجتماع و افراد سرگردان می داند. این افراد عمدتا از جوانان مجرم و به حاشیه رانده شده ی جامعه هستند. این چهار دسته، اجزای هسته‌ها و شبکه‌های تروریستی را تشکیل می دهند. سپس این افراد جذب برنامه‌های پیچیده تروریسم جهادی شده و یا درگیر یکی از استراتژی‌های جهادی بحران محور در اروپا خواهند شد. تمامی این موارد به یکدیگر مرتبط هستند.

نسر در تحقیق خود، یکی از جامع ترین درون بینی‌ها را در رابطه با مکانیسم و وابستگی‌های متقابل هسته‌ها و شبکه‌های تروریستی اسلامی، چه در اروپا و چه در نقاط متصل با شبه قاره اروپا ثبت کرده است. تجزیه و تحلیل‌های او در این تحقیق منتقدانه، تئوری‌های قابل توجهی چون تئوری ((جهاد بی رهبر)) مارک سیجمن[7] و تئوری ((جهاد رهبری شده)) بروس هافمن[8] را نیز پوشش می دهد. آخرین بخش از تحقیق وی، به حملات عناصر مرتبط با القاعده به دفاتر نشریه شارلی هبدو در ژانویه 2015 در پاریس اشاره دارد. نسر در کتاب خود چارچوبی نظری ایجاد می کند که برای تجزیه و تحلیل حملات دارای انگیزه‌های جهادی، در خاک اروپا از قبیل حملات پاریس، بروکسل، نیس و سراسر آلمان سودمند خواهد بود.

تروریسم اسلام گرایانه در اروپا نه مجموعه‌ای رمان گونه و نه داستانی جنایی و نه کتابی در حوزه تئوری توطئه ضد اسلامی است. این کتاب می تواند در قفسه کتاب هر عضوی از نیروهای نظامی یا مجریان قانون جای گیرد و یا متعلق به هر تحلیل گری باشد که با تروریسم جهادی سروکار دارد. سبک تحلیلی و رویکرد جدلی کتاب، آن را به نوشته‌ای جذاب برای دانشمندان حوزه اجتماعی تبدیل کرده است.‌ای کاش این کتاب و درون بینی آن، یک دهه پیش نیز وجود داشت.

 دنیل سایگلر، اسمال وارز ژورنال[2]

پی نوشت:

[1] Islamist Terrorism in Europe: A History

[2] Daniel Sigler, Small Wars Journal

[3]  Petter Nesser

[4]  Norwegian Defense Research Establishment

[5] Afghan-Arabs

[6]  AQ-Iraq

[7]  Mark Sageman

[8] Bruce Hoffmann