چكيده
در مفهوم تروريسم اگرچه هدف نهايي و اصلي ترور دستيابي به اميال و خواستههاي سياسي و اجتماعي ميباشد؛ ولي ابزار و روشهاي متفاوت غيرنظامي نيز براي ايجاد جو رعب و وحشت علاوهبر بهكارگيري وسايل خشونت همانند اسلحه وجود دارد و آن هم تهديد و حملهکردن به ظرفيتها و داراييهاي زيستمحيطي و انرژي و از همه مهمتر منابع آبي است كه با ابزارهاي غيرنظامي مانند سم و عوامل بيماريزا هدف حمله قرار ميگيرد.
آب سالم و زيرساخت آن در سلامت نوع بشر و اكوسيستم طبيعت اهميت بسزائي داشته است. نقش آب در حوزۀ تجارت و اقتصاد سبب شده است كه از آن بهعنوان ابزار غيرنظامي در جهت اهداف تروريستي سوءاستفاده شود. فرصت لازم هميشه براي ضربهزدن به سيستم آب فراهم ميباشد؛ در حقيقت اين نوع فعاليت تروريستي داراي سابقۀ تاريخي طولاني ميباشد. زيرساخت و منابع و تأسيسات آب ميتواند مستقيماً هدف تروريسم تنها قرار گيرد. بهعبارتديگر، آب سالم ميتواند توسط انسان مصرفنشدنی شود يا زيرساختهاي تأمينكننده آن را از بين ببرد. بهطور مطمئن نميتوان مشخص کرد كه چگونه ميتوان تهديدات تروريستي غيرنظامي آب با ساير اهداف تروريستي را مقايسه نمود و به چه ميزان اينگونه حملات تأثيرگذار خواهد بود. مطالعۀ شواهد تاريخي نشان ميدهد كه ايجاد خسارات و تلفات سنگين به سيستمهاي آبي بسيار سخت و دشوار است؛ اگرچه برخي استثنائات مشخصي در اين امر وجود دارد. در چنين زماني، خطر ازهمگسيختگي و آشوب اجتماعي و حتي واكنشهاي نامطلوب بر بخشي از دولت و عموم جامعه ناشي از هر حمله ممكن است بسيار زياد باشد. اين مقاله مروري تاريخي است از حملات تروريستي غيرنظامي بر سيستم آب كه آسيبها و مخاطرات مبرمي را بر سيستم آب وارد نموده است.
کلمات کلیدی: تروریسم آب؛ تاريخچه تروريسم آبی؛ آسيبپذيري آب؛ شبكههاي آبي.
مقدمه
ديدگاه كلي پديدۀ تروريسم را بهطور عام در حوزه نظاميگري مطرح مينمايد. رفتار تهديدآميز، اهداف و ابزار و شيوههاي مدنظر را در عرصه نظاميگري پيگيري و طراحي و اجرا مينمايد. بااينوصف، در مواردي فعاليتهاي تروريستي مقولهها و مضامين غيرنظامي را مدنظر قرار داده و ميكوشد از طريق انرژي و زيستمحيطي به اهداف خود دست يابد. آب منبعي حياتي براي بشر است و تحقق رفاه اقتصادي و حيات جوامع امروزي به زيرساختهاي پيچيده و درهمتنيدۀ تأمين ذخاير مطمئن آبي و پاكسازي آب از فاضلاب وابسته است. زيرساختهاي مزبور هرچند براي رفاه بشر و توسعه اقتصادي ضروري هستند، در برابر آشفتگيهاي ناشي از جنگ، خشونتهاي داخلي و نگراني نوظهوري بهنام تروريسم آسيبپذير ميباشند. تاريخچه استفاده از آب بهعنوان هدف يا ابزار نظامي يا سياسي طولاني است و بر بيش از 2500 سال بالغ ميشود. اين مهم كه جايگزيني براي آب وجود ندارد، منابع و شبكههاي آبي را به اهداف جالب توجهي تبديل كرده است. فقدان آب در اثر كمبود طبيعي، اختلال در تأمين آب يا آلودگي آن جامعه را دچار رنج بزرگي خواهد كرد. بااينهمه، تنها كمبود آب موجب رنج جامعه نميگردد. مقادير بيش از حد آب در زمان نامناسب نيز ميتواند منجر به مرگ و خسارات سنگين شود. احتمال اينكه تروريستها شبكههاي آبي را هدف قرار دهند، دور از ذهن نيست. هرچند، اين احتمال از جانب مديران بخش آب و جامعه بسيار ضعيف انگاشته ميشود. نوشتار حاضر نگاهي است به تاريخچۀ حملات وارده بر تأسيسات آبي و آسيبپذيريهاي عمده و خطراتي كه شبكههاي جديد آبي با آن روبهرو هستند. همچنين، روشهايی براي كاهش اين خطرات ارائه شده است.
ممكن است زيرساختهاي آبي هدف حملۀ مستقيم قرار گيرند يا آب در اثر ورود سم يا عوامل بيماريزا آلوده گردد. خسارت مدنظر مهاجمان از طريق بيمارنمودن انسانها، غيرقابلاستفادهساختن آب و تخريب تأسيسات تصفيه و تأمين آن حاصل ميشود. برخي از تأسيسات مهم آبي مانند سدها، مخازن و خطوط لوله در نقاط مختلف بهسادگي در دسترس عموم قرار دارند و امكان دسترسي هكرها به سيستمهاي كنترل رايانهاي بهنگراني جديدي تبديل شده است. بسياري از سدهاي بزرگ گردشگران را جذب ميكنند و آمادگي خود را براي پذيرفتن عموم اعلام ميدارند. اين در حالي است كه بسياري از مخازن براي قايقسواري و شناي تفريحي به روي عموم باز هستند. خطوط لوله آب اغلب در مسافتهاي طولاني در سطح زمين و در معرض ديد قرار دارند و تصفيهخانههاي آب و فاضلاب جاي جاي شهرها و روستاهاي ما را مزين ساختهاند.
بااينحال، ميزان اهميت چنين تهديدهايي در مقايسه با ديگر هدفهاي تروريستي و ميزان تأثير آنها چندان مشخص نيست. شواهد و بررسيهاي تاريخي حاكي از آن هستند كه واردآوردن تلفات سنگين از طريق حمله به شبكههاي آبي دشوار است. هرچند، ممكن است استثناهاي مهمي در اين زمينه وجود داشته باشد. درهمانحال، احتمال بروز آشفتگي و بينظمي اجتماعي و حتي واكنش افراطي حكومتها و مردم در برابر اين حملات ممكن است قوي باشد. بهعنوان نمونهاي از هرج و مرج انساني و اقتصادي ناشي از آشفتگي يا آلودگي متوسط، ميتوان از شيوع بيماري كرايپتوس پريديوم در ميلواكي در سال 1993 ياد كرد كه در اثر آن بيش از صد نفر جان باختند، 400000 نفر بيمار شدند و ميليونها دلار خسارت بابت ازبينرفتن دستمزد و نيروي توليد بهبار آمد. شيوع اين بيماري كه بههيچوجه ارتباطي با تروريسم نداشت دركي از آسيبپذيري شبكههاي آبي جديد در برابر وقايع ناشناخته و عمدي مشابه، نظير آلودهساختن آب بهدست ميدهد.
نگرانيهاي ناشي از تروريسم
روشي كه معمولاً تروريستها براي حمله به ذخاير آب محلي بهكار ميبرند عبارت است از ريختن عوامل شيميايي يا ميكروبي در ذخاير آب محلي يا استفاده از مواد منفجره متعارف براي آسيبزدن به زيرساختهاي اصلي مانند خطوط لوله، سدها و تصفيهخانهها. اين مسئله چندان هم ساده نيست. تعداد تلفاتي كه از چنين حملاتي ناشي ميشود به سيستم موجود براي تصفيه آب در محل، نوع و ميزان سم واردشده به بدن شخص، ميزان مقاومت وي، زمان حمله و سرعت و دامنه كشف و پاسخگويي مقامات محلي به حمله بستگي دارد. ممكن است آن دسته از حملات تروريستي كه منجر به كشته يا مجروحشدن افراد بيشماري نميشوند، بازتابهاي سياسي مهمي داشته باشند. بازتابهاي مزبور ممكن است حاصل جريحهدارشدن احساسات عمومي، كاهش اعتماد به نهادها و پاسخهاي سياسي شتابزده و نامناسب به اين حملات باشند. جامعه در برابر بلاياي طبيعي و انساني واكنشهاي متفاوتي از خود بروز ميدهد. ما اغلب تلفات سنگين بلاياي طبيعي را با ميزاني از خوشبيني ميپذيريم كه قابل قياس با واكنش ما در برابر اعمال خشونتبار عمدي نيست. تروريسم احساس امنيت و تعادل ما را از بين ميبرد و نگرانيها و ترديدهاي جديد و اغلب قابل ملاحظهاي را در افراد و جوامع بهوجود ميآورد.
همانطور كه در سالهاي گذشته شاهد بودهايم، اقدامات متقابل در برابر تروريسم اغلب بياثر يا ناسنجيده بودهاند. حتي اقدامات عمومي و دولتي در برابر بلاياي طبيعي با وجود اينكه برنامهريزيهاي نظري براي مقابله با آنها بسيار پيشرفت كرده است در زمان بروز فاجعه اغلب ناكافي هستند. درنتيجه، واكنشهاي نامطلوب ناشي از تلاشهاي عمدي براي آلودهساختن يا آسيبرساندن به شبكههاي عمومي آب ممكن است در عين اهميت كماهميت انگاشته شوند. براي حل اين مشكل بايستي علاوهبر تلاش براي جلوگيري از چنين حملاتي، به آموزش عموم و رسانهها دربارۀ خطرات واقعي و پيامدهاي آنها پرداخت. اغلب محققان بر اين باورند كه ارائه تعريفي جامع از تروريسم بسيار دشوار است. تروريسم درواقع «اعمال غيرقانوني زور يا خشونت عليه اشخاص يا اموال ايشان براي ارعاب يا اجبار حكومت، جمعيت غيرنظامي به هر بخش ديگر به پيشبرد اهداف سياسي يا اجتماعي خود».
در اين تعريف بر انگيزه تروريسم «پيشبرد اهداف اجتماعي يا سياسي» تأكيد شده است. انگيزه فوق ممكن است عوامل رواني، اقتصادي، فرهنگي را نيز در بر گيرد. بااينحال، موضوع اهداف نيز از اهميت فزايندهاي برخوردار است. در مباحث سنتي درباره تروريسم، معمولاً دولتها، چهرههاي برجستۀ سياسي، اشياء داراي اهميت اقتصادي يا اجتماعي يا غيرنظاميان اهداف را تشكيل ميدهند. لازم به ذكر است كه منابع حياتي غيرنظامي و زيستمحيطي مانند آب و شبكههاي آبي آماده نيز ميتوانند انگيزه يا هدف اقدامات تروريستي باشند. ارزش اجتماعي و فرهنگي و اهميت شبكههاي آبي، آنها را به اهدافي جالب توجه تبديل كرده است. تروريستها با جلب انظار عمومي به ناتواني دولتها در حفاظت از نمادهاي حياتي اقتدار حاكميت را زير سؤال ميبرند. همانطور كه تورنتون بيان ميدارد، «تأثيرگذاري نسبتاً بالاي تروريسم از ماهيت نمادين آن نشئت ميگيرد. چنانچه فرد تروريست دريابد كه بهدنبال اثري نمايشي است، به اهدافي حمله خواهد كرد كه حداكثر ارزش نمادين را دارا باشند». كمتر منبعي را ميتوان يافت كه قدرت نماديني بيشتر از آب داشته باشد.
تاريخچه تروريسم آبي
تاريخ مكتوب حمله به شبكههاي آبي به 4500 سال پيش باز ميگردد يعني زماني كه يورلاما پادشاه لاگاش (2450-2400پيش از ميلاد مسيح) آب را از اين منطقه بهسوي آبراههاي مرزي منحرف كرد تا بدين وسيله نهرهاي مرزي را بخشكاند و شهرهاي يوما كشور همسايه را از آب محروم نمايد. بعدها، پسر او آب يكي از شهرهاي يوما بهنام گيرسو را قطع كرد. بهعنوان نمونهاي كهن از جنگ ميكروبي يا تروريسم ميكروبي (كه بهكارگيري هر يك از اين اصطلاحات وابسته به تعبيري است كه كشورها و دولتها در زمان وقوع حادثه از اين عمل دارند)، ميتوان از محاصره سيرها از سوي سولن آتني ياد كرد كه در حدود 600 سال پيش از ميلاد مسيح بهدليل خطاي ايشان در حق معبد آپولو صورت گرفت. در جريان اين محاصره ريشههاي نوعي گياه سنتي در مخازن آب محلي قرار داده شد. گفته ميشود كه اين عمل موجب ابتلاي اهالي سيرها به مرضي سخت و درنتيجه سهولت تسخير شهر گرديد.
بسياري از نمونههاي مكتوب خشونت آبي توسط اشخاص و گروههاي غيردولتي مولود بيعدالتيهاي ملموس و مرتبط با پروژههاي توسعه آب يا تصميمات بحثانگيز درباره اختصاص و توزيع آب هستند. گروههاي بهحاشيه راندهشده زماني كه با احداث شبكههاي آبي مختص به گروهي خاص مواجه ميشوند، از طريق تهديد شبكهها يا حمله به آنها عكسالعمل نشان ميدهند. اين خشونت ممكن است مربوط به محروميت مطلق يا نسبي باشد. محروميت مطلق زماني رخ مينمايد كه از دسترسي گروه يا منطقهاي به اساسيترين نيازها جلوگيري شود و در محروميت نسبي هرچند نيازهاي اساسي اشخاص برآورده ميشود، كنترل و اختصاص آب بهشيوهاي غيرمنصفانه و ناعادلانه صورت ميگيرد.
در جريان يكي از نخستين وقايع گزارششده، جماعتي خشمگين در سال 1748 با هدف انتقامجويي از تخصيص ناعادلانه حقوق آبي رودخانه شرقي، خانهاي ساحلي در بروكلين را به آتش كشيدند. در دهه 1840 و 1850 گروههايی بهبهانۀ نگراني از تهديد سلامت و مخازن آبي محلي به مخازن و سدهاي كوچك در مركز و شرق ايالات متحده حمله كردند. در جريان ماجرايي مشهور، بين سالهاي 1907 تا 1913 كشاورزان اونز والي ايالت كاليفرنيا بارها كانال آبي را كه براي انتقال آب به شهرِ در حال رشد لس آنجلس ساخته شده بود با ديناميت منفجر كردند.
دراين قسمت از بحث به روزشمار تروريسم آبي پرداخته ميشود:
1784: خانهاي ساحلي در سواحل بروكلين بهآتش كشيده شد. اهالي نيويورك ساكنان بروكلين را متهم كردند كه بهتلافيِ تخصيص غيرعادلانه حقوق آبي رودخانه شرقي مرتكب اين عمل شدهاند.
1841: مخزني در اُپس تاونشيپ در كاناداي شمالي (انتاريوي كنوني) توسط همسايگاني ویران شد كه آن را تهديدي براي سلامت خود ميدانستند.
1848: مخزني كه تصور ميشد تهديدي براي سلامت اهالي است، در بخش مرسر ايالت اوهايو با بمب ويران شد.
1850: حمله اهالي نيوهمپشر آمريكا به سدي در اين منطقه كه آب را براي كارخانههاي پايين رودخانه ذخيره ميكرد. عاملان اين حادثه از تأثير سد بر سطح آب ناراضي بودند.
1853 تا 1861: بمبگذاري و تخريب مكرر مخازن و ذخاير آبراهه واباش و اري در ايندياناي جنوبي بهبهانۀ اينكه خطري براي سلامت تلقي ميشدند.
1887: آبراههاي در بخش پاولدينگ در ايالات اوهايو بهوسيله ديناميت منفجر شد. عاملان حادثه خطر آبراهه را براي سلامت اهالي دليل اقدام خود دانستند. نيروهاي نظامي براي بازگرداندن اوضاع بهحالت عادي فراخوانده شدند.
1992: خبرها حاكي از كشف عصارهاي كشنده از سيانيد پتاسيم در مخازن آب اردوگاه نيروي هوايي تركيه در استانبول بودند. حزب كارگران كردستان (پكک) مسئوليت اين اقدام را پذيرفت.
2003: چهار وسيلۀ آتشزا در ايستگاه پمپاژ كارخانه بستهبندي آب ميشيگان كشف شد. جبهه آزاديبخش زمين پس از متهمنمودن شركت آب كوه يخ به سرقت آب براي كسب سود بيشتر، مسئوليت اين موضوع را بهعهده گرفت. لازم به ذكر است كه كوه يخ يكي از شعب فرعي كارخانه آب نستله است.
2006: شورشيان موسوم به ببرهاي تاميل آبرساني به روستاهاي تحت اختيار دولت در شمال سريلانكا را قطع کردند. درنتيجه، نيروهاي ارتش سريلانكا حملات خود به مخازن آب را آغاز كردند. آنها عمليات تاميل را عملياتي تروريستي دانستند.
وقايع فوق بخشي از زيرمجموعهاي از مناقشات آبي است كه در تاريخ مناقشات آبي مؤسسه پاسيفيك گردآوري شدهاند و تنها شامل وقايعي است كه در تعريف تروريسم زيستمحيطي ميگنجند. اما بايد در نظر داشت كه تروريستيدانستن عملياتها عليه شبكههاي زيستمحيطي با هدف اجتماعي يا سياسي اختلاف نظر وجود دارد. از ديدگاه غربیها، هر كسی که مقاومت كند تروريست است. اين روش تعريف از تروريسم نشئتگرفته از نظام ناعادلانه در روابط كنوني جهان است و ازسويديگر هستيشناسي غرب كه در آن قدرت با ثروت و لذت معنا پيدا ميكرد و خدا و اخلاق فراموش ميشود، خود تروريسمپرور است. ضمناً فرهنگ سياسي مدرن غرب كه بر پايه نظريۀ هاپس و ماكياولي و اصالت قدرت استوار ميباشد معتقد است: بايد با ترس حكومت كرد نه با محبت و اخلاق كه خود مولد تروريسم است. درحاليكه دين مبين اسلام ضدخشونت است و جهاد را براي مبارزه با تروريسم واجب نموده است.
رودخانهها و زيرساختهاي تأمين آب از جمله مخازن ازآنجاكه در بسياري از نقاط در دسترس مردم هستند، در برابر اين نوع از تروريسم بسيار آسيبپذير ميباشند. در ژوئيه1999، مهندسان يك بمبِ منفجرنشده را در مخزن آبي در نزديكي پرتوريا در آفريقاي جنوبي كشف كردند. اين بمب براي محرومساختن كشاورزان، پايگاه نظامي و پژوهشگاه آبشناسي مجاور مخزن از اين نعمت حياتي كافي بود. در سال 2000، حملهاي ساختگي به سد ليك نسيمنتو موجب وحشت محلي در مركز كاليفرنيا شد. مدتي بعد، رسانهها اعلام كردند كه حملۀ مزبور صرفاً تمريني براي آمادگي در برابر حوادث بوده است. اين حملات ممكن است متأثر از انگيزههاي اقتصادي يا سياسي باشند. در ژوئيه سال 2000، كارگران كارخانه مواد شيميايي كلاتكس در شمال فرانسه در اعتراض به تضييع حقوقشان 5000 ليتر اسيد سولفوريك را در يكي از شاخههاي فرعي رودخانه موز خالي كردند. اينكه آيا هدف آنها تخريب طبيعت، كشتار انسانها، هر دو يا هيچكدام بوده است، مشخص نيست. هرچند، يكي از تحليلگران فرانسوي اذعان داشت اين نخستين باري بود كه «محيط زيست و سلامت عمومي ابزار اعمال فشار قرار ميگرفت. چنين وضعيتي تاكنون بيسابقه بوده است».
وقوع زنجيرهاي از حوادث در هندوستان، پاكستان، خليج فارس و خاورميانه مهر تأييد مجددي است بر جذابيت آب و شبكههاي آبي بهعنوان اهدافي تروريستي در سطح وسيعي از مناقشات و منازعاتي كه به آب مربوط نيستند. در سال 2003، خط لوله اصلي آب بغداد هدف حمله قرار گرفت. در سال 2004، دوازده تن از نيروهاي امنيتي هندوستان در اثر انفجار وسيله منفجره تقويتشدهاي در زير لوله آب كشته شدند. انفجار مزبور در جريان «عملياتهاي ضدشورش ناحيه خنابال در منطقه انانتانگ» رخ داد. ايالات متحده آمريكا در پاسخ به حمله فلسطينيان به منافع آنها در خاورميانه، برنامه توسعه آب در نوار غزه را لغو كرد.
آسيبپذيري آب و شبكههاي آبي
حمله به زيرساختها
حمله فيزيكي به زيرساختهاي آب (بهويژه سدهاي ذخيره و خطوط لوله آب) معمولترين شكل تروريسم آبي بهشمار ميرود. چنين حملهاي ممكن است سد برقآبي بزرگ واقع بر روي رودخانه اصلي يا شبكههاي اصلي ذخيره آب شهر را هدف قرار دهد. مقادير نسبتاً اندك از مواد انفجاري متعارف نميتوانند به سدهاي عظيمي كه معمولاً تودهاي بزرگ از سنگ، خاك يا بتن هستند، آسيبهاي ساختاري جدي وارد سازند. هرچند، پيامدهاي ناگوار تخريب يك سد عظيم بر ضرورت ارزيابي ميزان خطر و كاهش آن ميافزايد. تخريب يك سد عظيم ميتواند هزاران انسان را نابود سازد و دستكم توليد برق را مختل نمايد يا بر كاركرد ديگر شبكههاي مهم آبي اثر بگذارد.
آن دسته از بلاياي طبيعي كه بر زيرساختهاي آبي اثر ميگذارند، درك بهتري از خطرات تروريسم آبي بهدست ميدهند. در سال 1975، سدهاي شيمانتان و بانكيااُ كه بر روي شعبات فرعي رودخانه هوانگهو (رود زرد) قرار داشتند، يكي پس از ديگري فرو ريختند. تخريب اين دو سد به انهدام دوازده سد پايين دست و مرگ 85000 نفر انجاميد. سيل مشهور جانستون در سال 1889 بيش از 2200 نفر قرباني گرفت. با متلاشيشدن ساختمان ضعيف سد، سيل عظيمي در شهر فقيرنشين جانستون در پنسيلوانيا سرازير شد. در سال 1928، دستكم 400 نفر در اثر تخريب سد سنفرانسيس در سانفراسيسكيتو كنيون در كاليفرنيا جان باختند. ميليونها نفر در جهان در دشتهاي سيلابي زير سدها و مخازن بزرگ آب زندگي ميكنند. علاوه بر خطري كه زندگي اين افراد را تهديد ميكند، آنها در معرض صدمات ديگري مانند مشكلات كيفي آب، ازدستدادن ذخاير آب آشاميدني و نيروي برقآبي، خسارت به اموال و ماهيگيري اقتصادي و خسارات رفاهي قرار دارند.
درحاليكه بسياري از شبكههاي آب شهري مجهز به سيستمهاي پشتيباني هستند، ساير تأسيسات نظير خطوط بزرگ لوله، كارخانههاي پمپاژ و تصفيهخانهها داراي نقاطي بسيار آسيبپذير هستند. بمبگذاري در خط لوله اصلي ورودي شهر بغداد در سال 2003 نمونه بارز چنين آسيبپذيريهايی است. استفاده از سيستمهاي كنترل ازراهدورِ كامپيوتري براي حمله به دريچهها، پمپها و تجهيزات فراوري شيميايي نگراني نوظهوري است كه كنترلهاي كامپيوتري براي ما بهارمغان آوردهاند. اگر گروه يا فردي بتواند كنترل فعاليتهاي خودكار تجهيزات آبي را بهدست بگيرد، تأمين آب يا كيفيت آن در معرض خطري جدي قرار ميگيرد. سيستمهاي مزبور نوعاً بدون توجه به مسائل امنيتي توسعه يافتهاند. درنتيجه، بسياري از شبكههاي كنترل و كسب دادهها (SCADA) كه آژانسهاي آبي از آنها، براي جمعآوري داده از حسگرها و تجهيزات كنترلي استفاده ميكنند «در معرض خطر حمله و سوءاستفاده هستند».
اين خطر روزبهروز بيشتر درك ميشود. در سال 1990، ايالات متحده آمريكا دستورالعملي صادر كرد كه براساس آن: سيستمهاي پردازش مخابراتي و اطلاعاتي بهشدت در معرض خطر رهگيري، دسترسي غيرمجاز، بهرهبرداري فني و ديگر تهديدهاي مربوط به جاسوسي خارجي هستند. فناوري بهرهبرداري از سيستمهاي الكترونيكي رواج يافته و ممكن است مورد استفاده گسترده كشورهاي بيگانه و گروههاي بهاصطلاح تروريستي قرار گيرد.
خطرات فوق به مباحث نظري محدود نميشوند. در 23آوريل2000 پليس كوينزلند استراليا مردي را بازداشت كرد كه قصد داشت با استفاده از كامپيوتر و فرستنده راديويي كنترل تأسيسات فاضلاب ماروچيشر را در دست بگيرد و فاضلاب را در پاركها، رودخانهها و املاك جاري سازد. اين حادثه يكي از نخستين موارد ثبت شده از تروريسم مجازي در صنعت آب بهشمار ميرود. نگرانيهاي موجود درباره اينكه القاعده در پي كسب اطلاعاتي دربارۀ سيستم كنترل و كسب دادهها است، در سال 2002 عينيت يافت. «مقامات اجرايي قانون ايالات متحده آمريكا و آژانسهاي اطلاعاتي نشانههایی دريافت كردند كه حاكي است اعضاي گروه القاعده در جستجوي اطلاعاتي درباره سيستم كنترل و كسب دادهها هستند.»
حملات شيميايي و ميكروبي
خطر حمله شيميايي و ميكروبي به شبكههاي آبي از جمله خطراتي است كه مورد توجه روزافزون قرار گرفته است. اين نوع از حملات اغلب به شكل زير تجسم مييابند: تروريستها آلايندههاي شيميايي و ميكروبي محلول در آب را در يكي از مخازن سهلالوصول شهر وارد ميسازند. در بهترين حالت، آلايندهها بهمحض ورود به تصفيهخانه آب كشف ميگردند و تصفيهخانه تا زمان خنثيشدن آلايندهها تعطيل ميشود. تعطيلي تصفيهخانه ممكن است موجب اختلال در خدمات آب آشاميدني در شهر و رويآوردن ساكنان آن به استفاده از «آب جوشيده» شود. در بدترين حالت، آلاينده كشف نميگردد و مردم بيمار ميشوند و بهدنبال آن وحشت شهر را فرا ميگيرد و خسارتهاي اقتصادي و بهداشتي بهشدت افزايش مييابند. اجراي حملات شيميايي و ميكروبي چندان هم ساده نيست. تأثيرگذاري سلاح شيميايي يا ميكروبي بهعنوان ابزاري براي تروريسم آبي مستلزم برخورداري آن از ويژگيهاي زير است:
- براي ايجاد تأثير مدنظر، در مقادير كافي توليد و منتشر شود؛
- براي انتشار در آب مناسب باشد يعني بادوام، انحلالپذير، پايدار و قابل جابجايي در آب باشد؛
- مسري، زهرآگين يا سمي باشد يعني قادر به بيمارساختن تمامي اعضاي جمعيت مدنظر باشد؛
- تأثير خود را در طول زمان و در حين معالجه حفظ كند يعني آن را تا حدي حفظ نمايد كه براي رسيدن و تأثيركردن بر انسان كافي باشد و اثر آن بهوسيله سيستمهاي تصفيه آب استاندارد موجود در محل خنثي نگردد.
در سال 1970 گروهي افراطي در آمريكا موسوم به شبكه زيرزميني آب و هوا با هدف اخاذي از افسري همجنسباز در بخش تأسيسات جنگهاي ميكروبي ارتش آمريكا در فورت دتريك ايالت مريلند او را وادار نمودند تا آلايندههاي مخازن آب شهري را در اختيار آنها بگذارد. بهگزارش يكي از منابع، تروريستها در ظاهر موفق به جلب همكاري افسر مزبور در اين زمينه شدند؛ اما «زماني كه او در دستيابي به چندين مورد از موارد نامربوط به كار خود برآمد، اين توطئه كشف گردید». گزارشها همچنين از دستگيري مردي توسط پليس لس آنجلس و FBI حكايت داشتند. اين مرد «در پي مسمومساختن مخازن آب شهر بهوسيله عوامل میکروبی بود».
اشخاص و گروهها با اين تصور كه حمله شيميايي به شبكههاي آبي مؤثر خواهد بود، به برنامهريزي و اجراي حمله دست ميزنند. موارد اندكي از آلودگي شيميايي واقعي مخازن آب يا نقشههاي تأييدشده براي هدايت چنين حملاتي در منابع باز گزارش شدهاند. در سال 1972، گروهي راستگرا و نئونازي موسوم به دستور خورشيد تابان كه «تمامي تلاش خود را براي ايجاد نژادي جديد و برتر بهكار گرفته بود»، به 30 الي 40 كيلوگرم ميكروب كشتشده حصبه براي مسمومساختن ذخاير آب شيكاگو، سنلوئيس و ديگر شهرهاي مركزي غرب دست يافت. بهگزارش پنته، بازداشتشدگان «جزئيات طرح تخليه ميكروبهاي كشنده را به مخازن آب بههمراه داشتند». درصورتيكه باكتريهاي حصبه به مخازن آب شهري راه مييافتند، كلر موجود در آب، آنها را نابود ميكرد. در يك پرونده اخاذي جنايي در سال 1973، زيستشناسي آلماني تهديد كرد كه اگر 5/8 ميليون دلار آمريكا به وي پرداخت نشود، مخازن آب را بهوسيله ميكروب سياهزخم و بوتولينوم آلوده خواهد ساخت. در سال 1985 مقامات اجرايي قانون ايالات متحده آمريكا خبر از كشف گروهي كوچك در رشتهكوههاي اُزراك ايالت آركانزاس موسوم به ميثاق، شمشير و بازوي خداوند (CSA) دادند كه بشكهاي حاوي 30 گالن سيانيد پتاسيم تهيه نموده و آشكارا در پي مسمومساختن مخازن آب نيويورك، شيكاگو و واشنگتن بودند. هدف اعضاي CSA از طرح اين نقشه تسريع در بازگشت حضرت مسيح (ع) از طريق مجازات گناهكاران توبهناپذير بود. در مارس سال 1992، خبرها حاكي از كشف عصارهاي كشنده از سيانيد پتاسيم درمخازن آب اردوگاه نيروي هوايي تركيه دراستانبول بودند. حزب كارگران كردستان (پکک) مسئوليت اين اقدام را پذيرفت.
پاسخگويي به تهديد تروريسم آبي
ارزيابي خطر حقيقي تروريسم آبي بهسادگي ممكن نيست. اين واقعيت كه موارد متعددي از حملات واقعي يا طراحيشده به شبكههاي آبي در گذشته وجود دارد، بيانگر اين مهم است كه خطر مزبور خطري واقعي است. ارزيابي احتمال حملات آينده و پيامدهاي آنها مؤلفههاي مستقل ارزيابي خطر بسيار دشوار است. فقدان ارزيابيهاي قطعي از خطر بر ضرورت درك آسيبپذيريها و انجام اقداماتي براي كاهش آنها و درنهايت كاهش خطر كلي ميافزايد. ميتوان با كاهش احتمال تروريسم آبي، پيامدهاي آن يا هر دو به اين مهم دست يافت.
كاهش احتمال تروريسم آبي مستلزم اقداماتي گسترده مانند كاهش انگيزۀ اصلي حملات تروريستي (كه مقاله حاضر به آن نميپردازد) و كاهش ميزان آسيبپذيري منابع و شبكههاي آبي از طريق تلاشهاي بهينه و متمركز حفاظتي و نظارتي است. پاسخگويي به پيامدهاي حملات در گروی مجموعهاي از اقداماتي است كه هر يك براي رويدادي خاص طراحي شدهاند. ايجاد گروههاي ضربت براي تعمير زيرساختها، توسعه سيستمهاي تصفيه و آبرساني و آمادهسازي سريع نظام بهداشتي براي كشف و درمان بيماريهاي آبي از جمله اين اقدامات هستند.
جلوگيري از دسترسي فيزيكي
شايد اساسيترين عملي كه ميتوان براي حفاظت از شبكههاي آبي انجام داد تهديد يا جلوگيري از دسترسي فيزيكي به نقاط آسيبپذير است. اين عمل گاهي بهسادگيِ قفلكردن درها يا كاهشدادن دسترسي عمومي به مكانهاي حساس است. توصيههايی براي كاهش خطر فيزيكي ارائه شدند كه برخي از آنها به شرح زير هستند:
- تأسيسات (تصفيهخانهها، مخازن، سدها، تأسيسات ذخيرهسازي، كارخانجات پمپاژ، تأسيسات آبگيري و سيستمهاي كنترل) بايستي شناسايي و فهرست شوند. دسترسي فيزيكي به تأسيسات حياتي براي عمليات يا ميزان آسيبپذيري در برابر حملات بايستي كنترل شود؛
- در زمان بروز خطرات آشكار امنيتي، دسترسي به نقشههاي توزيع آب و طرحهاي تأسيساتي بايستي كنترل شود؛
- تجهيزات روشنايي، دوربينهاي نظارتي و رديابهاي حركتي بايستي در مكانهاي مناسب نصب شوند؛
- بهمنظور پيشگيري از هكشدن سيستمهاي كنترل و كسب دادهها (SCADA)، سيستمهاي مزبور نبايستي به اينترنت متصل شوند و در صورت اتصال نيز بايستي به برنامههاي امنيتي الكترونيكي، رمزها و ضدهكرهاي مناسب مجهز باشند؛
- مواد شيميايي تصفيه آب موجود در محل بايستي در مكانهاي امن نگهداري و بهطور منظم فهرست شوند؛
بااينحال، امكان اتخاذ رويكرد مزبور در خطوط لوله و آبروهايي كه به مسافتهاي طولاني در معرض ديد قرار دارند يا درياچهها، مخازن، رودخانهها و زمينها اغلب ممكن نيست. در نتيجه، تحديد فيزيكي در عين اهميت رويكردي ناكافي است.
چالشهاي كشف و حفاظت
برخلاف سلاحهاي سنتي تروريستي، كشف و پاسخگويي به تهديدهاي آبي داراي چالشهاي خاص خود است. همانطور كه پيشتر گفته شد، حمله به شبكههاي آبي ممكن است بهصورت پنهاني و از طريق واردكردن عوامل شيميايي يا ميكروبي صورت گيرد. در اين حالت، درصورتيكه هدف از حمله تبليغات فوري نباشد، نخستين نشانههاي حمله در قالب افزايش شيوع بيماري و مرگومير چهره مينمايند. ممكن است تشخيص ماهيت بيماري، منبع آلودگي و درنتيجه شناسايي و ارزيابي كمي تهديد مستلزم صرف زمان بسياري باشد. تدابير امنيتي جديد مانند افزايش نظارت بر خطوط لوله و مخازن آب يا افزايش تعداد محافظان نيروگاهها گران و مستلزم تحميل هزينههاي بيشتر بر مصرفكنندگان است. بااينهمه، در لزوم انجام برخي از اقدامات فوق ترديدي وجود ندارد.
سيستمهاي هشدار سريع
سيستمهاي نظارتي هشدار سريع با تشخيص بههنگام موارد آلودگي ارائه پاسخي مؤثر به آنها را تسهيل ميسازد. سيستمهاي هشدار سريع بايستي مطمئن باشند و احتمال بروز خطاهاي منفي (بيتوجهي به حوادث واقعی) و خطاهاي مثبت (گزارش حوادث دروغي) را بهحداقل برسانند. سيستمهاي مزبور بايستي بهراحتي قابل نصب و بهرهبرداري باشند، امكان نظارت مستمر را فراهم كنند و به تشخيص سريع حادثه بينجامند. نظارت مستمر از احتمال كشفنشدن موارد آلودگي ميكاهد. توسعۀ سيستمهاي نظارتي استاندارد موجب كاهش هزينهها و تقسيم آن ميان مصرفكنندگان و سهولت تعمير و تعويض ميشود.
فناوريهاي جديد كشف ميكروب در لحظه ورود آن به مخازن اصلي و شبكههاي توزيع آب بهسرعت در حال گسترش هستند. مجموعه ريزتراشههاي DNA، تكنيكهاي ايمني شناختي، ميكرورباتها و ابزارهاي متنوع نوري، كاوشگرهاي مولكولي و تكنيكهاي ديگر از جمله فناوريهاي مزبور هستند. هرچند فناوريهاي فوق ميتوانند براي اهداف مختلفي نظير كنترل منظم و كيفي آب مفيد واقع شوند، توسعه و انتشار آنها بهكندي صورت ميگيرد. بيشتر آنها همچنان از نظر اقتصادي در دسترس نيستند و در شبكههاي بزرگ آب آشاميدني آزمايش نشدهاند.
پاسخهاي مردمي و دولتي
تهديدها بهتنهايي واكنشهايي را در پي داشته باشند. تهديد شبكه آب آشاميدني خواه واقعي باشد و خواه غيرواقعي ممكن است مشكلاتي را در حد يك عمل تروريستي واقعي بهوجود آورد. درنتيجه، ارتقاي ابزار و طرحهاي پيشرفته براي پاسخگويي به حوادث واقعي و تهديدآميز امري حياتي است. مشاورههاي عمومي، تعطيلي موقت شبكهها، شناسايي و استفاده از مخازن آب جايگزين، تصفيه و زدودن عوامل شيميايي و ميكروبي، جمعآوري و نظارت بيشتر بر دادهها، بررسي امراض مسري، اقدامات بهداشتي يا تركيبي از تمامي موارد فوق نمونههايی از پاسخهاي مردمي و دولتي هستند. پاسخگويي به حوادث واقعي به ماهيت حمله، جمعيتي كه تحت تأثير آن قرار گرفتهاند و ماهيت شبكه آبي بستگي دارد. يكي از عوامل اساسي در موفقيت پاسخگويي به حملات تهيه طرح يا برنامهاي است كه شامل رهنمونهايی براي تمامي اشخاص و سازمانهاي درگير ازجمله مصرفكنندگان آب، مأموران حوادث اضطراري و سازمانهاي اجراي قانون، مأموران خدمات آب، رهبران اجتماعي و رسانههاي محلي باشد. برنامه مزبور بايستي بخشي از برنامهريزي جامع حوادث اضطراري براي مجموعهاي از تهديدهاي سلامت عمومي خواه آبي و خواه غيرآبي باشد.
نتیجهگیری
تاريخچۀ خشونتها و مناقشات آبي بسيار طولاني است و اقدام تروريستي كه منابع و زيرساختهاي آبي را هدف قرار ميدهد و تروريسم غيرنظامي خوانده ميشود، در زمره خشونتهاي مزبور قرار ميگيرد. خطر حملات آينده خطري حقيقي است و برنامههاي پاسخگويي به آن ناكافي هستند. با توجه به ماهيت پيچيده شبكههاي آبي، حفاظهاي موجود براي شناسايي و حذف آلايندههاي ميكروبي و شيميايي و جاذبهها و آسيبپذيريهاي ديگر اهداف، خطر حقيقي حملات مزبور براي سلامت انسان چندان مشخص نيست.
در مكانهايی كه ارزيابي خطرات نشانگر آسيبپذيري شديد باشد، بهويژه در مكانهايی كه زيرساختها در معرض ديد قرار دارند يا بازرسي سريع فرصت كافي براي پاسخگويي در اختيار ما قرار ميدهد، حفاظهاي موجود بايستي تقويت شود. حفاظت از شبكههاي حساس آبي بهمدد موانع فيزيكي پيشرفته، نظارت گسترده براي تشخيص لحظه ورود عوامل شيميايي و ميكروبي به آب و توسعه راهبردهاي هوشمند و يكپارچه در تمامي مراحل امري حياتي است.
بهترين دفاع در برابر چنين تهديدهايي ايجاد اعتماد عمومي به سيستمهاي مديريت آب، كنترل مؤثر و سريع كيفيت آب و انتشار سريع و قوي اطلاعات است. بهرهگيري از ابزارهاي ارتباط با مصرفكنندگان در مقابله با تروريسم آبي و تضمين اعتماد و آسايش عمومي بسيار مؤثر است. ابزارهاي مزبور در زمان وقوع بلايا و حوادث طبيعي نيز راهگشا هستند. پرهيز از اغراق در ميزان خطرات نيز از اهميتي مشابه برخوردار است. درنتيجه، ميتوان منابع مالي را بهنحوي مفيد و مؤثر صرف و از وحشت عمومي از خطرات كوچك و قابل كنترل جلوگيري كرد. ارزيابي دقيق احتمال وقوع و پيامدهاي حملات بهترين رويكرد بهشمار ميآيد. اين امر موجب تسهيل شناسايي آسيبپذيريها و ارائه پاسخهاي مناسب و حسابشده به آنها ميشود.
منابع
صور نوين تروريسم، فصلنامه مركز مطالعات سياست خارجي نروژ، ش4، 2000.
نگاهي به تمامي رخدادها از سال 1950 تا به امروز، تروريسم غذايي چقدر واقعيت دارد؟ دو ماهنامه صنعت دام و كشت، ش110، اسفند 87 و فروردين 88.
ابرتروريسم، چالشي جديد در قرني جديد اثر الكساندر فدرف، ترجمۀ شمس الساداتها اتابي، عباس يعقوبي فر و محمد منصوري، مركز آموزشي و پژوهشي شهيد صياد شيرازي، 1385.
تروريسم بينالمللي و امنيت، ترجمۀ قيس زعفراني، روزنامه جام جم.
خشونت امر جهاني، ترجمۀ جواد كنجي، مجله سياسي صلح جاويدان.
تأثير فناوري اطلاعات بر گسترش تروريسم، روزنامه رسالت، نوشته جلال تركاشوند.
The war on terror in historical perspective. ADAM ROBERTS.
http://www.awwa.org/science/wise/.american water works association waler infrasiructure security enhenscement program.
http://www.edi.org/terrorism/water-pr. efm. security us water supplies. center for defense information.
نویسندگان مقاله
محمدصدرا قمرپور، مهندسی نفت بهرهبرداری، دانشجوی کارشناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد امیدیه
رضا قمرپور، دانشجوی کارشناسی ارشد مهندسی نفت حفاری
روحالله قمرپور، کارشناسی آموزش ابتدایی
سمیه محمدزمانی، فوقدیپلم آموزش ابتدایی
